روزنگار تربیت

باید به بازوی حسنی‌ات دخیل بست…

به مناسبت سالروز شهادت امام حسن مجتبی(علیه السلام)

بعد از اربعین امام حسین(ع)، دل‌ها کم‌کم آماده بزم عزا برای کریم اهل بیت(ع) می‌شود. نوع زندگی و منش امام حسن(ع) همواره حاوی درس‌ها و آموزه‌هایی برای ره‌پویان حق و حقیقت است. در این میان، سیره تربیتی آن حضرت بسیار می‌تواند در ادامه فعالیت‌های تربیتی‌مان راه‌گشا باشد. برخی از نکات تربیتیِ برگرفته از سیره و سخن امام حسن(ع) را با هم مرور می‌کنیم:

تحریک حسّ کمال‌خواهی

انسان ذاتاً شخصیت خود را دوست دارد و سعی می کند که با کسب کمالات، محبوبیت و عزّت خود را تقویت کرده و بالا ببرد. مربیان می‌توانند با استفاده از این خصلت و تحریک حس برتری طلبی فرزندان، آنان را به سوی اهداف تربیتی هدایت کنند.

امام حسن(ع) از این شیوه در تربیت فرزندان استفاده می‌کرد. آن حضرت روزی فرزندان خود و فرزندان برادرش را دعوت کرد و در ضمن یک گفت‌وگوی صمیمی به آنان فرمود: «انّکم صغار قومٍ و یوشک ان تکونوا کبار قومٍ آخرین فتعلّموا العلم فمن لم یستطع منکم ان یحفظه فلیکتبه ولیضعه فی بیته» همه شما کودکان اجتماع امروز هستید و امید است که بزرگان جامعه فردا باشید؛ پس دانش تحصیل کنید و علم بیاموزید. هر کس از شماها توانائی حفظ دانش را ندارد آن را بنویسد و در منزلش نگهداری نماید.(۱)

شیوه حلم و خویشتن‌داری

حلم و بردباری مربیان در ارتباط با متربیان حساسیت خاصی دارد. زیرا نوجوانان و کودکان در اثر بازیگوشی و شیطنت ممکن است دچار لغزش‌هائی شوند و موجبات ناراحتی بزرگترها را فراهم آورند امّا استفاده از این شیوه مربیان را بیشتر یاری خواهد کرد. این شیوه را در رفتار امام حسن(ع) به نظاره می‌نشینیم:

روزی امام حسن مجتبی(ع) سوار بر مرکب خویش، در یکی از معابر مدینه عبور می کرد. با مردی از اهل شام مواجه شد. آن مرد شامی تا حضرت را شناخت، بی درنگ به نفرین امام پرداخت و سخنان ناشایستی را نثار ایشان کرد. حضرت امام مجتبی(ع) در همان حال با کمال بردباری تمام سخنان زشت او را با سکوت و صبر تحمّل کرد و خشم خود را فرو برد تا این که مرد شامی عقده دل را خالی کرده و خاموش شد.

در آن لحظه امام با سلام بر آن مرد، سکوت آن چند لحظه خاموشی را شکست و با لبخندی ملیح لب به سخن گشود و به آرامی فرمود: ای مرد! گمان می کنم که در این شهر غریب باشی و شاید هم مرا به اشتباه گرفته‌ای؟ حالا اگر از ما رضایت بطلبی از تو راضی می‌شویم و اگر چیزی از ما بخواهی، به تو می‌بخشیم، اگر راه گم کرده‌ای راهنماییت می‌کنیم، اگر گرسنه‌ای تو را سیر می‌نمائیم، اگر لباس نداری تو را می‌پوشانیم، اگر نیازمندی تو را غنی می‌کنیم، اگر از جائی رانده شده‌ای تو را پناه می دهیم، اگر توشه سفرت را پیش ما آوری و مهمان ما باشی برای تو بهتر است و تا هنگام رفتن از تو پذیرائی می‌کنیم. چون که خانه ما وسیع و امکانات مهمان نوازی‌مان فراهم است.

آن مرد وقتی با این برخورد کریمانه حضرت مواجه شد و سخنان شیوا و دلنشین آن بزرگوار را شنید، آرام آرام احساس کرد که ناراحتی خاصی در درون وجدانش او را می‌آزارد. آثار شرم و حیا بر صورتش ظاهر شد و پیش از آن که سخنی بگوید، اشک ندامت بر گونه‌هایش جاری شد. (۲)

تشویق

تجربه نشان داده است که تشویق مناسب و به‌جا می‌تواند نهفته‌ترین استعدادهای درونی کودکان را زنده کند و در مرحله پیشرفت و سازندگی قرار دهد. نقل دو روایت از امام حسن(ع) اهمیت به نقش تشویق را در سیره آن بزرگوار روشن می‌کند:

ـ «انس بن مالک» می‌گوید: یکی از کنیزان امام حسن(ع) شاخه گلی را به حضور آن حضرت هدیه نمود، امام حسن(ع) آن شاخه گل را با کمال میل پذیرفت و به او فرمود: تو را در راه خدا آزاد کردم. من به عنوان اعتراض گفتم: در مقابل اهداء یک شاخه گل او را آزاد کردی؟ امام فرمود: خداوند در قرآن به ما چنین یاد داده و فرموده است: «اذا حیّیتم بتحیّةٍ فحیّوا باحسن منها؛ هرگاه کسی به شما تحیت گوید پاسخ آن را بهتر از آن بدهید» سپس فرمود: پاسخ بهتر همان آزاد کردن اوست.(۳)

ـ روزی آن حضرت غلام جوانی را دید که ظرف غذائی در پیش دارد. لقمه‌ای از آن می‌خورد و لقمه دیگر را به سگی که نزدیک او نشسته است، می‌دهد. امام حسن(ع) پرسید: چرا چنین می‌کنی؟ پسر نوجوان پاسخ داد: من خجالت می‌کشم که خودم غذا بخورم و این سگ گرسنه بماند. حضرت مجتبی(ع) خواست که به این غلام مهربان پاداشی نیکو عنایت کند به این جهت او را به خاطر این عمل نیک، از مولایش خرید و آزاد کرد و باغی را که در آن کار می‌کرد، خرید و به او بخشید.(۴)

تنبیه و شرائط آن

تنبیه از شیوه‌های تربیت نیست بلکه به عنوان عاملی بازدارنده است و همیشه در کنار تشویق مطرح می شود.
در یکی از روایات می‌خوانیم، روزی یکی از غلامان حضرت امام حسن(ع) مرتکب خطایی شد که باید مجازات می‌‍شد. حضرت فرمود که او را تنبیه نمایند. غلام که به اشتباه خود پی برده و از رفتار زشت خود پشیمان بود، ملتمسانه گفت: سرورم! انسان‌های بزرگوار از گناه‌کاران عفو می‌کنند. فرمود: از خطایت درگذشتم. غلام ادامه داد: والله یحب المحسنین ؛ خداوند نیکوکاران را دوست دارد. آن حضرت او را آزاد نمود و دو برابر حقوقش را به او پرداخت.
چنان که ملاحظه می‌شود، در سیره تربیتی امام حسن(ع) تنبیه به عنوان یک عامل بازدارنده و اصلاحی مورد استفاده قرار می گیرد و در صورت اصلاح رفتار، دیگر نیازی به تنبیه نیست.


۱‌. ترجمه‌الامام حسن(ع). ص۱۶۷

۲. مناقب. ج۳. ص۱۹

۳. جلوه‌هایی از نور قرآن. ص۲۷

۴. البدایه و النهایه. ج ۸. ص۳۸

۵. بحارالانوار. ج۴۳. ص۳۴۲

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

بستن
قالب وردپرس